ΚΩΣΤΑΣ ΔΟΥΚΑΣ : Σέ ποιά Ἰθάκη περπάτησαν οἱ τρεῖς βοσκοί τήν ἡμέρα τῆς μνηστηροφονίας; 8ον
ΛΕΥΚΑΔΑ-ΙΘΑΚΗ 8
Συγκλονιστικές στιγμές διαδραματίζονται στήν Ἰθάκη τήν ἡμέρα τῆς μνηστηροφονίας. Ὁ Ὀδυσσέας βρίσκεται στό ἀνάκτορο καί ἒχει ἐπεξεργασθεῖ στό μυαλό του ὁλόκληρο τό σχέδιο ἐξοντώσεως τῶν 108 μνηστήρων. Ἐξακολουθεῖ βέβαια νά τηρεῖ τήν ἀνωνυμία του μεταμφιεσμένος σέ ἐπαίτη. Σύμφωνα μέ τά δεδομένα τοῦ ἒπους, τό πρωινό τῆς ἑορτῆς τοῦ Ἀπόλλωνος ὁ Ὀδυσσέας συναντᾶται μέ τρεῖς βοσκούς καί συζητεῖ μαζί τους, μέ σκοπό νά δημιουργήσει συμμαχίες γιά τό μεγάλο φονικό. Οἱ βοσκοί φθάνουν τήν ἲδια περίπου ὣρα στό μέγαρο μέ πεζοπορία. Εἶναι ἡ πρώτη φορά κατά τήν ὁποία ὁ Ὃμηρος περιγράφει μέ πεζοπορίες τίς κινήσεις τῶν ποιμένων, οἱ ὁποῖες μποροῦν νά ἐπαληθευθοῦν ἐπί τῆς ξηρᾶς μέ βάση τίς ἀφηγήσεις τοῦ ποιητοῦ καί νά ἐξαχθοῦν ἀληθῆ συμπεράσματα ἐπί ποίας νήσου ἒγιναν αὐτές οἱ πορεῖες τῶν βοσκῶν, καί ποιά πορεία εἶναι ἡ πιό ἀληθοφανής.
Ἰδοῦ λοιπόν πῶς ἒγιναν τά γεγονότα στήν Ὀδύσσεια καί συγκεκριμένα στήν ραψωδία υ. Ὃσοι διαβάζουν τό ἂρθρο αὐτό θά ἢθελα νά κατανοήσουν τήν ροή τοῦ ὁμηρικοῦ χρόνου, σέ συσχετισμό μέ τίς ἀποστάσεις πού διανύουν οἱ ποιμένες. Μόλις λοιπόν ἒφθασαν οἱ ὑπηρέτες τῶν μνηστήρων, γύρισαν καί οἱ θεραπαινίδες ἀπό τήν τυκτήν καλλίρροον μελάνυδρον κρήνην, καί μαζί μ᾽αὐτές ἦλθε καί ὁ χοιροβοσκός, πού εἶχε ξεκινήσει χαράματα ἀπό τήν χοιροσπηλιά φέρνοντας τά πιό καλά θρεφτάρια χοίρων. Ἡ περικοπή Ὀδ. υ 160 ἐπιβεβαιώνει τό γεγονός:
Καί εἰσῆλθαν οἱ ἀγέρωχοι ὑπηρέτες. Ἒπειτ᾽ αὐτοί
καλόκοψαν μέ μαστοριά τά ξύλα, ἐνῶ οἱ γυναῖκες
ἀπό τήν κρήνη ἦλθαν καί μ᾽αὐτές ἦλθ ᾽ὁ χοιροβοσκός,
χοίρους θρεφτάρια φέρνοντας τούς πιό καλούς ἀπ᾽ὃλους.
Ὁ Εὒμαιος ρωτᾶ τόν Ὀδυσσέα ἂν οἱ μνηστῆρες τόν ἀντιμετωπίζουν τώρα πιό καλά ἢ ἐξακολουθοῦν νά τόν ἀτιμάζουν στό μέγαρο ὃπως πρῶτα. Καί ἐνῶ συνεχίζεται ἡ συζήτηση μεταξύ Ὀδυσσέως καί Εὐμαίου, φθάνει δεύτερος ὁ αἰγοβοσκός Μελάνθιος φέρνοντας καλά κατσίκια γιά τόν δεῖπνο. Ἡ περικοπή Ὀδ. υ 172 λέει τά ἑξῆς:
Τέτοια ἐκεῖνοι ἒλεγαν ἀνάμεσά τους λόγια.
κι ἦλθ᾽ ὁ αἰγοβοσκός Μελάνθιος σιμά τους,
φέρνοντας τίς καλλίτερες αἶγες ἀπ᾽ τά κοπάδια,
δεῖπνο μνηστήρων, ἓπονταν πίσω νομεῖς δύο.
Ὁ Μελάνθιος, τσιράκι τῶν μνηστήρων, προσβάλλει ἀκόμη μία φορά τόν Ὀδυσσέα, ὁ ὁποῖος μετά βίας συγκρατεῖται γιά νά μή χαλάσει τό σχέδιό του γιά τήν ἐξόντωση τῶν μνηστήρων.
Τρίτος φθάνει ὁ πρωτοβοσκός Φιλοίτιος ἀπό τήν Ἀκαρνανική ἀκτή, τήν σημερινή Πλαγιά. Ἡ σχετική περικοπή ἀναφέρει τά ἐξῆς:
Τρίτος ἦλθ᾽ ὁ Φιλοίτιος, ὁ πρῶτος τῶν βοσκῶν,
κάποιοι πορθμεῖς τούς πέρναγαν, ἐκεῖνοι πού καί ἂλλους
ἀνθρώπους πέμπουν, ἀπ᾽ αὐτούς ὃσους στήν γῆ τους φθάνουν.
Ὁ Φιλοίτιος, μή γνωρίζοντας πώς ἒχει μπροστά του τόν Ὀδυσσέα, ἒτσι ντυμένο μέ τά παλιόρρουχα τοῦ ἐπαίτη, ρωτᾶ τόν Εὒμαιο ποιός εἶναι αὐτός ὁ δυστυχής. Καί τόν χαιρετίζει μέ τό δεξί του χέρι, λέγοντάς του τά ἑξῆς παράδοξα. Ἡ ἒμμετρη ἀπόδοση εἶναι τοῦ ὑποφαινομένου:
Χαῖρε, πατέρα ξένε, ἂς γίνη ὀπίσω σου νά ἒχης
τήν εὐτυχία, γιατί τώρα ἒχεις πολλές κακοτυχιές.
…………………………………………………………………..
Εὐθύς ὡς σέ κατάλαβα τά μάτια μου δακρύσαν
καθώς τόν Ὀδυσσέα θυμήθηκα, γιατί κι αὐτός νομίζω
τά ἲδια ράκη φέροντας, πλανιέται στούς ἀνθρώπους,
…………………………………………………………………….
Ἂν ὃμως ἢδη πέθανε καί βρίσκεται στόν Ἃδη,
ὢχου μου γιά τόν ἂμωμ᾽ Ὀδυσσέα, πού στά βόδια
μ᾽ἒβαλ᾽ ἀπ᾽ τά μικράτα μου στόν δῆμο Κεφαλλήνων.
Ὃμως ἂλλοι προστάζουν με σ᾽ αὐτούς νά τά πηγαίνω
γιά νά τά τρώγουν. Ξέγνοιαστοι γιά τό παιδί στά μέγαρα,
οὐδέ καί τρέμουν τῶν θεῶν ποινή, γιατί ὀρέγονται
νά μοιρασθοῦν τοῦ βασιλιᾶ πού λείπει τ᾽ ἀποκτήματα.
Ὃμως στά στήθη μέσα μου πολύ στρεφογυρίζει
ἡ σκέψη αὐτή. Ἀν και κακό μιᾶς καί ὁ γιός ὑπάρχει,
νά πάω μέ τά βόδι᾽ αὐτά σ᾽ἂλλων ἀνθρώπων χώρα,
σ᾽ ἀλλοδαπούς, ἀλλά πιό φοβερό ἐδῶ εἶναι νά μένω.
Καί θά ᾽χα φύγει ἀπό παλιά σέ ἂλλο βασιλέα
πανίσχυρο, μιᾶς καί αὐτά δέν εἶν᾽ ἀποδεκτά.
Ἀπό αὐτά τά λόγια τοῦ Φιλοιτίου προκύπτει ἓνα σοβαρό ἐρώτημα: Ἀπό ποῦ θά ἒπαιρνε τά ζῶα καί θά ἒφευγε σέ ξένο βασιλιά; Προφανῶς ὂχι ἀπό τήν Ἰθάκη. Διότι ὁ Φιλοίτιος φύλαγε τόν τεράστιο ἀριθμό τῶν βοοειδῶν πού βοσκοῦσαν στήν ἀκτήν ἠπείροιο, ὃπου βρισκόταν ἡ χώρα τῶν Κεφαλλήνων μέ πρωτεύουσα τήν Νήριτον. Οἱ Κεφαλλῆνες ἦσαν ὑποτεταγμένος λαός στόν Λαέρτη, ὃπως ὁ ἲδιος ἀποκαλύπτει στήν ραψωδία ω, ἀκριβῶς ὃπως οἱ Μυρμιδόνες ἦσαν ὑποτεταγμένος λαός στόν Πηλέα. Ἀλλά ποιά εἶναι ἡ ἀκτή ἠπείροιο τῆς σημερινῆς Ἰθάκης; Φαίνεται ἀπίστευτο, ἀλλά οἱ Ἰθακιστές ὑποστηρίζουν ὃτι ἡ ἀκτή ἠπείροιο ἦταν ἡ…Λευκάδα! Καί γιατί αὐτό; Διότι ἂδραξαν τήν εὐκαιρία ὃτι γύρω στό 700 π.Χ. οἱ Κορίνθιοι ἂνοιξαν διώρυγα μεταξύ Ἀκαρνανίας καί Λευκάδος, κι ἒτσι τήν…ἒκαναν νῆσο. Ἂν ἒχουν ἒτσι τά πράγματα, τότε ποιά εἶναι ἡ τετάρτη ἐλλείπουσα νῆσος τοῦ βασιλείου τοῦ Ὀδυσσέως. Διότι τέσσερα εἶναι τά νησιά τοῦ βασιλείου του: Ἰθάκη, Δουλίχιον, Σάμη καί Ζάκυνθος. Ἒ λοιπόν αὐτό τό νησί…ἒχει χαθεῖ ἀπό σεισμό, ἢ ἂλλες ἀπίθανες αἰτίες. Οὒτε οἱ ἀρχαῖοι συγγραφεῖς ἀσχολήθηκαν μέ τό σοβαρό τοῦτο θέμα, ἐνῶ κανονικά θα ἒπρεπε νά εἶχε διασωθεῖ τό ὂνομα. Πάντως ὁ Ὃμηρος στήν ραψωδία ν 95 μᾶς πληροφορεῖ ἀμετακλήτως ὃτι ἡ Ἰθάκη,( δηλ. ἡ Λευκάδα), εἶναι νῆσος καί ὂχι χερσόνησος πού ὑποστηρίζουν οἱ Ἰθακιστές.
Τό θέμα φαίνεται νά περιπλέκεται, ἀλλά τά ἂρθρα αὐτά γράφονται ἀκριβῶς γιά νά φωτίσουν ὃλες τίς δυσνόητες πτυχές πού δημιουργοῦνται ἀπό τήν ἲδια τήν παράδοση ὡς πρός τήν ἀληθινή ὁμηρική Ἰθάκη. Ἀς ἀρχίσουμε λοιπόν ἀπό τό ζωικό κεφάλαιο τοῦ Ὀδυσσέως. Σύμφωνα μέ τίς περιγραφές τοῦ Εὐμαίου ἡ κτηνοτροφική περιουσία τοῦ ἂνακτος εἶχε γίνει ἀμέτρητη (ἂσπετος) καί ξεπερνοῦσε τά 18.000 ζῶα (βοοειδῆ, χοῖροι, αἶγες καί πρόβατα), τά περισσότερα τῶν ὁποίων ζοῦσαν στήν Ἀκαρνανική ἀκτή. Γι᾽ αὐτὀ ὁ Φιλοίτιος δηλώνει ὃτι θά εἶχε φύγει μέ τά ζῶα του σέ ἀλλοδαπούς βασιλεῖς. Κι αὐτό μπορεῖ νά συμβεῖ μόνο ἂν τά κοπάδια βοσκοῦσαν στήν στεριά (ἢπειρος), διότι δέν εἶναι καθόλου εὒκολο νά ὁδηγήσει κανείς τόσα πολλά βοοειδῆ ἀπό ἓνα νησί σέ ξένες χῶρες. Θυμηθῆτε τούς Ἀμερικανούς κάου μπόϋς ἢ τούς πρωτοπόρους στήν ἀναζήτηση νέων εὐφόρων περιοχῶν, πόσες δυσκολίες εἶχαν γιά νά μεταφέρουν τά κοπάδια τῶν ἀγελάδων σέ ἂλλους τόπους ἐπί τῆς ξηρᾶς.
Τό ὃτι ἡ Ἰθάκη ἐπικοινωνοῦσε μέ τήν μαυροστεριά (μέλαινα ἀκτή ἠπείροιο) φαίνεται καί ἀπό τό γεγονός ὃτι ὁ Ὀδυσσέας, μέγας γεωργοκτηνοτρόφος, εἶχε οἰκονομικά συμφέροντα πρός τήν Στερεά Ἑλλάδα. Ὁ πεθερός ὁ Ἰκάριος ἦταν Σπαρτιάτης καί κατοικοῦσε στήν Ἀκαρνανία. Ὁ παπούς του ὁ Αὐτόλυκος κατοικοῦσε στόν Παρνασσό κι εἶχε δωρίσει μεγάλη περιουσία στόν ἐγγονό του. Αὐτός εἶναι καί ὁ λόγος πού ὁ Ὀδυσσέας πῆρε μέρος στόν Τρωικό πόλεμο μετά μεγάλης δυσκολίας καί μέ τήν προσωπική ἐπίσκεψη τοῦ Ἀγαμέμνονος καί τοῦ Μενελάου στήν Ἰθάκη, μέ μόλις 11 πλοῖα, ἒναντι 50 καί 60 πλοίων ἂλλων μικροτέρων βασιλέων, μολονότι ὁ ἲδιος διεδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο μεταξύ τῶν ἡρώων τῆς Ἰλιάδος, ἀφοῦ μέ τόν Δούρειο Ἳππο πού ἦταν σκέψη δική του καί πραγματοποίησε ὁ Ἐπειός ἒπεσε ἡ Τροία.
Ἀς δοῦμε ὃμως σέ ποιό νησί τοῦ Ίονίου περπάτησαν οἱ τρεῖς βοσκοί κατά τήν ἡμέρα τῆς μνηστηροφονίας γιά νά συναντήσουν τόν Ὀδυσσέα, ὣστε νά κατανοήσουμε τήν οὐτοπία τῆς πορείας ἐπί τῆς σημερινῆς Ἰθάκης καί εἰδικότερα τοῦ Φιλοιτίου, πού ξεκινᾶ κατά τόν Ὃμηρο ἀπό τήν περιοχή τῆς Πλαγιᾶς Αἰτωλοακαρνανίας, ἡ ὁποία καί σήμερα ἀκόμη εἶναι ἀραιοκατοικημένη καί βρίθει κτηνοτροφικοῦ πλούτου βοοειδῶν καί αἰγοπροβάτων, σχεδόν ἐλευθέρας βοσκῆς. Γιά τήν Λευκάδα δέν ὑπάρχει κανένα πρόβλημα. Ὁ Εὒμαιος, πού φθάνει πρῶτος στό ἀνάκτορο, διήνυσε τήν ἀπόσταση ἀπό τήν χοιροσπηλιά στήν Εὒγειρο, στά νότια τῆς νήσου, καί ἒφθασε πρῶτος. Τήν ἀπόσταση αὐτή ἒχω διανύσει κι ἐγώ σέ νεώτερη ἡλικία ἀκολουθῶντας τίς φυσικές ἀτραπούς. Ἡ πεζοπορία δέν ὑπερβαίνει τίς τρεῖς ὧρες. Ἒτσι δικαιολογεῖται ἡ σύσταση τοῦ Τηλεμάχου πρός τόν παπούλη Εὒμαιο νά πάει στήν πόλη καί νά γυρίσει αὐθημερόν πρίν σκοτεινιάσει (Ὀδ. π 452):
Ἑσπέριος δ᾽ Ὀδυσῆι καί υἱέϊ δίος ὑφορβός
ἢλυθεν·
(τήν ἑσπέρα ὁ χοιροβοσκός σέ γιό καί Ὀδυσσέα ἦλθε)
Αὐτή ἡ καθημερινή σχεδόν πεζοπορία τοῦ ἡλικιωμένου Εὐμαίου (ἂττα ἀποκαλεῖται, δηλ. παπούλης) ἐπιβεβαιώνεται καί ἀπό ἂλλους στίχους. Ὁ Εὒμαιος ἐπιστρέφει στό μαντρί ἀπό τήν πόλη ἀφοῦ συνομίλησε μέ τήν Πηνελόπη καί ὁ Τηλέμαχος τόν συμβουλεύει ὃτι ἦλθε ἡ ὣρα νά ἐπιστρέψει στό μαντρί λέγοντας (Ὀδ. ρ 599-560):
ἒσσεται οὓτως, ἂττα· σύ δ᾽ ἒρχεο δειελιήσας·
ἠῶθεν δ᾽ ἰέναι καί ἂγειν ἱερἠια καλά·
(Παπούλη, ἒτσι ἀς γίνει, πήγαινε μέ τό δειλινό ἐσύ
καί νά ᾽ρθης πάλι τήν αὐγή φέρνοντας θυσιάσματα).
Ἂν αὐτή ἡ διαδρομή ἒπρεπε νά γίνει ἐπί τοῦ ἐδάφους τῆς νῦν Ἰθάκης, ὁ παπούλης Εὒμαιος γιά νά φύγει ἀπό τό χοιροστάσιο καί νά πάει στό ἀνάκτορο θά ἒπρεπε νά διανύσει ἀπόσταση 50 τουλάχιστον χιλιομέτρων σέ κακοτράχαλο ἒδαφος (Μαραθιάς-Σταυρός), ὁπότε θά ἒπρεπε νά ἀναδειχθεῖ…πρωταθλητής ἀνωμάλου δρόμου, κι ἀς ἦταν γέρος.
Ὁ Μελάνθιος πάλι ἒφθασε δεύτερος, ἀλλά δέν δημιουργεῖ ἰδιαίτερα προβλήματα. Ἲσως θά ἒπρεπε νά φθάσει πρῶτος, διότι στήν νῦν Ἰθάκη ἒχει νά διανύσει μικρότερη ἀπόσταση. Ὡστόσο κατά τὀν Ὃμηρο ἒφθασε δεύτερος (διότι ἂλλη Ἰθάκη ἒχει στό μυαλό του).
Τό μεγάλο πρόβλημα ἀποτελεῖ γιά τήν σημερινή Ἰθάκη ἡ πεζοπορία τοῦ Φιλοιτίου. Γιά τήν Λευκάδα δέν ὑπάρχει κανένα πρόβλημα. Ὁ Φιλοίτιος ξεκίνησε ἀπό τήν Ἀκαρνανική ἀκτή, τήν σημερινή Πλαγιά. Κάποιοι βαρκάρηδες (πορθμῆες) τόν πέρασαν ἀπό μικρό τμῆμα θαλάσσης μαζί μέ τήν στείρα δαμάλα (στείραν βοῦν) καί ἀκολούθως διά τῆς παραλιακῆς προσβάσεως διήνυσε ἀπόσταση 4-5 χιλιομέτρων μέχρι τό ἀνάκτορο στό Νυδρί. Τό μεγάλο πρόβλημα δημιουργεῖται ἂν ἡ πορεία τοῦ Φιλοιτίου γινόταν στήν σημερινή Ἰθάκη. Σύμφωνα μέ τούς Ἰθακιστές, ἡ μέλαινα ἀκτή ἠπείροιο ἦταν ἡ…Λευκάδα, ὁπότε θά ἒπρεπε νά ἀναχωρήσει ἀπό τήν νοτιοτέρα ἂκρα (Λειψόπυργος), νά διασχίσει μία ἀνοικτή θάλασσα 5 ναυτικῶν μιλίων, πιθανῶς ταραγμένη λόγω χειμῶνος, καί νά φθάσει μέ τά μέσα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης στό βορειότερο ἂκρο τῆς ᾽Ιθάκης, τό ἀκρωτήριο Μέλισσα. Ἀλλά ἡ ἀπόσταση μεταξύ νοτιωτέρας ἂκρας Λευκάδος καί βορειοτέρας ἂκρας Ἰθάκης εἶναι ἀνοικτή θάλασσα καί δέν μπορεῖ νά χαρακτηρισθεῖ πορθμός, οὒτε νά χρησιμοποιηθοῦν πορθμῆες, ἀλλά ναῦται. Ὡστόσο ὁ Ὃμηρος ὁμιλεῖ γιά πορθμῆες. Ὑπενθυμίζουμε καί πάλι τόν ἐπίμαχο στίχο:
Πορθμῆες δ᾽ἂρα τούς γε διήγαγον, οἳ τε καί ἂλλους
ἀνθρώπους πέμπουσιν, ὃτις σφέας εἰσαφίκηται.
(Τούς περνοῦσαν κάποιοι πορθμεῖς, ἐκεῖνοι πού καί ἂλλους
ἀνθρώπους πέμπουν ἀπ᾽αὐτούς ὃσοι στήν γῆ τους φθάνουν).
Ὁ Φιλοίτιος ἀφοῦ περνοῦσε στήν Ἰθάκη, θά ἒπρεπε στήν συνέχεια νά διανύσει ἂλλα 10 τουλάχιστον χιλιόμετρα περπατῶντας σέ δύσβατη περιοχή γιά νά φθάσει στό ἀνάκτορο. Ὂχι μόνο δέν θά ἒφθανε τό πρωί, ἀλλά θά εἶχε νυχτωθεῖ. Κι ὃλη αὐτή ἡ διαδρομή θά γινόταν σέ χειμερινή ἐποχή, καθώς ἡ Ὀδύσσεια σέ τέτοια ἐποχή ἢ φθινοπωρινή διεξάγεται. Φανταστῆτε μάλιστα αὐτή ἡ διαδρομή νά γίνεται συχνά, καθώς ὁ Φιλοίτιος ἐκόμιζε συχνά ζῶα στούς μνηστῆρες.
Ὃλες αὐτές καί ἂλλες πολλές λεπτομέρειες δέν ἀντέχουν στήν βάσανο τῆς λογικῆς καί στίς λεπτομερεῖς τοπογραφικοῦ περιεχομένου περιγραφές τοῦ Ὁμήρου, οἱ ὁποῖες κραυγάζουν σωρευτικά πλέον, ποιό νησί εἶναι ἡ ἀληθινή Ἰθάκη.
